Co to jest Wikimedia Commons?
Wikimedia Commons są to zasoby multimedialne Wikipedii i innych projektów tzw. siostrzanych. Mimo że znajdują się tam różne pliki, jednak głównymi zasobami w Wikimedia Commons są zdjęcia.
Wszystkie zdjęcia udostępnione na wolnych licencjach Creative Commons.
Wikimedia Commons jest to projektem wielojęzycznym, tzn. nie ma innych wersji językowych, jak w przypadku Wikipedii. Jest jeden portal na stronie commons.wikimedia.org, natomiast można zmienić język intefejsu. Opisy zdjęć można dodawać w różnych językach. Więc szukając Czegoś, w zasobach Commons, trzeba pamiętać o sprawdzenie nazw polskich, jak i angielskich.
Co to są licencje Creative Commons?
Jest to zestaw licencji prawa autorskiego, które zmienia, w jaki sposób działa to prawo. Domyślnie każde kreatywne dzieło człowieka, np. zdjęcie, filmy, artykuł na blogu, są objęte prawem autorskim.
Domyślnie oznacza to: "Wszystkie Prawa Zastrzeżone" (po angielsku "All Right Reserved") i nikt nie może kopiować danego dzieła bez zgody autora. Nie jest wymagane opisanie danego dzieła w żaden sposób np. poprzez dopisanie notki Copyright, prawo autorskie działa automatycznie.
Natomiast licencje Creative Commons, zmieniają zasady działania prawa autorskiego. Dając pewne prawa do kopiowania danego dzieła. Prawa, o których decyduje autor dzieła.
Licencje te dają kilka klocków, które można łączyć kombinacje. Oto one:
- Attribution - uznanie autorsta - BY
- Non-Derivative - bez utworów zależny - ND
- Non-Commerical - bez użytku komercyjnego - NC
- Share-Alike - na tych samych warunkach - SA
Każda licencje (z jednym wyjątkiem, o którym za chwilę) musi mieć człon BY (czyli uznanie autorstwa) Oznacza to, że używając np. zdjęcia na licencji Creative Commons, trzeba podpisać, kto je zrobił.
Przykłady:
- BY - najbardziej liberalna, oznacza że dzieło można używać w dowolny sposób tylko trzeba podpisać kto jest autorem.
- BY-NC-SA - oznbacza że nie można użyć do celów komercyjnych a każda modyfikacja musi mieć taką samą licencje.
- BY-SA - jest to licencja, której zazwyczaj używam, oznacza to samo co wyżej tylko można wykorzystywać do celów komercyjnych.
Creative Commons Zero
Jest to specjalna licencja, która oznacza, że dzieło jest w Domenie Publicznej. Czyli tak jakby nie miało żadnych praw autorskich. Do domeny publicznej zazwyczaj przechodzą dzieła, których ochrona prawo autorska wygasła. Zazwyczaj, ponieważ autor umarł dawno temu. W Polsce aktualnie jest to 70 lat. Przy czym jest to trochę bardziej skomplikowane dla dzieł, które nie mają znanego autora.
Historia licencji Creative Commons
Creative Commons zainicjował Lawrence Lessig, amerykański profesor prawa na Harvardzie. Idea licencji wzięła się prawdopodobnie z ruchu Otwartego Oprogramowania, które z kolei było bardziej przystępną, dla korporacji, wersją Wolnego Oprogramowania.
Problem z Wolnym Oprogramowaniem był taki, że po angielsku Wolny to Free, co ma takie samo znaczenie jak darmowy. Było to problematyczne z punktu widzenia biznesu, którego głównym celem jest zarabianie pieniędzy.
Wprowadzenie "marki" Open Source otwarło drzwi i rozprzestrzeniło idee wolności na cały świat.
Jeśli interesuje cię historia ruchu Open Source, która związana jest z Linuxem, polecam film dokumentalny:
Revolution OS, dostępny w serwisie YouTube.
Dzisiaj mamy, otwartą wiedzę, otwartą naukę, otwarte dane. A wszystko to dzięki Creative Commons, które przeniosło idee Open Source, dotyczącą programów komputerowych, na inne kreatywne dzieła oraz inną działalność człowieka.
Warto wspomnieć, że duży wpływ, na licencje Creative Commons, miał Aaron Swartz. Aktywista, który zginął śmiercią samobójczą. Przez wielu uważany za męczennika w obronie dostępu do wiedzy.
Historie Aarona można obejrzeć w filmie dokumelnym: The Internet's Own Boy: The Story of Aaron Swartz.
Licencje w Wikimedia Commons
Wróćmy do Wikipedia Commons. Jest to miejsce, gdzie można udostępnić, między innymi, swoje zdjęcia, które jednak trzeba udostępnić na licencji Creative Commons. Istnieje jednak zastrzeżenie, że dzieła mogą być tylko na trzech rodzajach licencji. Wszystkie nie są dozwolone. Są nimi:
- CC-BY - uznanie autorstwa
- CC-BY-SA - uznanie autorstwa, na tych samych warunkach
- CC-0 - domena publiczna
Wymóg ten jest podyktowany tym, że każdy musi mieć wolność modyfikacji danego działa, oraz musi mieć możliwość używania do celów komercyjnych.
Ochrona Wizerunku
Nie trzeba się obwiać, np. publikując zdjęcia jakieś osoby, ponieważ w Polsce istnieje prawo ochrony wizerunku. Więc nawet jak zdjęcie ja na licencji CC-0 (bez praw autorskich) nie można sobie, od tak, użyć czyjegoś wizerunku, np. na plakacie, czy w reklamie. Musi się uzyskać zgodę danej osoby.
Taka ochrona jest automatyczna, tak jak w przypadku prawa autorskiego. Ale można dodatkowo oznaczyć dane dzieło specjalnym oznaczeniem (w projektach Wikimediowych nazywaną szablonem) Personality rights.
Dzieła nieobjęte prawem autorskim
Trzeba zaznaczyć, że niektóre twory człowieka nie spełniają warunków bycia kreatywnym dziełem. Różne kraje mają inne wymagania w tej sprawie. Przykładem są proste logotypy, które oznaczone są jako niemające praw autorskich, bo są to proste geometryczne kształty. Taką grafiką może być np. logo Google:
Ważne jest jednak aby pamiętać o tym, że mimo że loga nie mają ochrony prawno autorskiej, mogą mieć ochronę jako znak towarowy.
Więc tak jak w przypadku ochrony wizerunku, nie można sobie bez karnie używać tego typu grafik do własnych celów.
Przykładem szczególnej ochrony są logotypy Wikimedia Foundation (takie jak logo Wikipedii), które są chronione znakiem towarowym.
Wikimedia Foundation, author Neolŭ; Domena Publiczna; Wikimedia Commons
Użycie znaków towarowych Wikimedia Foundation zostało opisane na stronach:
Jakby ktoś pytał, użycie w artykule opisującym projekty Wikipedia jest dozwolone. Ale już np. użycie w celach komercyjnych, np. użycie w celach promocji płatnych edycji (które realizuje WikiZEIT) nie jest dozwolone. Dlatego na stronie oferta, gdy mam obrazek, który wyświetla się w mediach społecznościowych (po wklejeniu linka) mam grafikę wygenerowaną przez AI.
ChatGPT; Domena Publiczna; Wikimedia Commons
Twory wygenerowane przez sztuczną inteligencję
Uznane zostało, że twory wygenerowane przez sztuczną inteligencję, tak jak wszystkie twory, nie stworzone przez człowieka, np. zwierze, Nie posiadają praw autorskich.
Przykładem tworu, który prawdopodobnie był powodem uznania dzieł AI jako niemającego prawa autorskiego jest historia Małpiego Selfie.
Makak Naruto; Aparat Davida Slatera; Domena Publiczna; Wikimedia Commons
Zdjęcie wykonała Makak zwany Naruto, aparatem Davida Slatera. Sąd uznał, że dzieło jest w domenie publicznej, ponieważ nie zostało wykonanie przez człowieka. Jeśli jesteś zainteresowany szczegółami historii, sprawdź artykuł w Wikipedii (link powyżej).
Konkursy Fotograficzne
Po tym długim wstępie, o zasadach Wikimedia Commons, przejdzmy do istoty wpisu, czyli konkursów fotograficznych w Wikimedia Commons:
Wiki Lubi Zabytki
Jest to największy konkurs fotograficzny organizowany przez Wikimedia Foundation. Jeden z dwóch, w których aktywny udział bierze Polska, dzięki wsparciu Wikimedia Polska. Wiki Lubi Zabytki (międzynarodowa nazwa: Wiki Loves Monuments) to konkurs fotograficzny, którego celem jest wizualne udokumentowanie historycznego dziedzictwa materialnego. W Polsce konkurs organizowany jest tradycyjnie każdego roku przez cały wrzesień. Do konkursu można zgłaszać fotografie zabytków nieruchomych, które znajdują się w rejestrach Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
Gdy konkursy, z wszystkich krajów się skończą (różne kraje organizują konkurs w różnych miesiącach jesieni), następuje wyłonienie najlepszych zdjęć w konkursie międzynarodowym.
Moje zdjęcie wygrało IV miejsce w Polsce oraz III w konkursie międzynawowym w 2022 roku:
Jaszczórówka (Zakopane) nocą; CC-BY-SA 4.0; Wikimedia Commons
Wiki Science Competition
Drugim konkursem fotograficznym, w którym bierze udział Polska, jest Wiki Science Competition. Jest to konkurs organizowany co dwa lata. Organizowany w 2021, 2023 oraz 2025. Kolejna edycja w 2027. Jego celem jest udokumentowanie świata nauki i przyrody.
Poniżej strony z wyróżnionymi zdjęciami w Polsce:
Tak jak w przypadku Wiki Lubi Zabytki jest też etap międzynarodowy.
Konkursy międzynarodowe
Oba powyższe konkursy organizowane są w dwóch etapach, lokalnym danego kraju, oraz międzynarodowym, gdzie wybrane są najlepsze zdjęcia z całego świata. Oprócz tych wyżej wymienionych istnieją także konkursy, w których Polska nie bierze udziału.
Wiki Love Earth
Wiki Loves Earth (WLE) to międzynarodowy konkurs fotograficzny skupiający się na dokumentowaniu naturalnego dziedzictwa naszej planety. W Polsce organizowany był tylko raz w 2015 roku pod nazwą Wiki Lubi Przyrodę.
Wiki Love Folklor
Wiki Loves Folklore to międzynarodowy konkurs multimedialny odbywający się co roku od 1 lutego do 31 marca. Jego celem jest udokumentowanie niematerialnego dziedzictwa kulturowego – tradycji, obrzędów, tańców, strojów ludowych, rzemiosła oraz kuchni regionalnej z całego świata.
W odróżnieniu od Wiki Love Earth, Polacy mogą brać udział w Wiki Love Folklor, mimo że Polska nie organizuje własnej edycji. Wystarczy zgłosić zdjęcie bezpośrednio do etapu międzynarodowego.
Picture of the Year
Picture of the Year jest to konkurs na najlepsze zdjęcie z całego roku, które trafiło do Commons. Jest to wyróżnienie, za które nie przyznawane są nagrody.
Monthly Photo Challenge
Oprócz konkursów, w Commons, organizowane są wyzwania trwające cały miesiąc. Wybierane są dwa tematy, które można zgłaszać do wyzwania. Tak jak w przypadku Picture of the Year, za wygraną w wyzwaniu, nie są przyznawane żadne nagrody.
Więcej o wyzwaniach na stronie Wikimedia Commons: Foto wyzwanie.
Podsumowanie
Głównym celem konkursów jest wzbogacanie zasobów Commons o darmowe, wysokiej jakości pliki multimedialne, które mogą, chociaż nie muszą, ilustrować artykuły w Wikipedii. Jednocześnie projekty te aktywizują globalną społeczność fotografów, zachęcając ich do dzielenia się swoją twórczością na wolnych licencjach.
Podobnie jak w innych tego typu konkursach, organizowanych na całym świecie, tutaj również na zwycięzców czekają realne nagrody finansowe i rzeczowe. Dla wielu autorów największą motywacją pozostaje jednak prestiż i świadomość, że ich zdjęcia będą codziennie ilustrować wiedzę dla milionów ludzi na całym świecie.